खियालो बिरालोको अनुसन्धान र संरक्षणमा चुनौती

२८ मार्च, सन् २०१२ बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज l क्लिफार्ड नाम गरेका पर्यटक स्थानीय प्रकृति पथप्रदर्शक  रामजन चौधरीसँग जिप सफारीमा निस्किएका थिए । जिपमै पनि लामो यात्रा गरे पछि थाकिने, उनी पनि थाकेl जङ्गलको बिचमा एक छिन जिप रोकियो l उनले झाडीतिर खस्र्याक गरेको सुने l क्यामेरा तेर्साए, क्लिक क्लिक l बिरालो जस्तो देखिने त्यो तस्बिर ‘खियालो बिरालो’को  रहेछl नेपालमा पाइने वन बिरालाहरूको सङ्ख्या यो सँगै १२ पुगेको थियो l उनीहरू निकै खुसी भएका थिए l

नेपालमा पाइने यो बिरालो अर्थात् ‘रस्टी स्पटेड क्याट’ सबैभन्दा सानो प्रजातिको बिरालो हो ।  आकारको हिसाबले यो बिरालो घरपालुवा बिरालोभन्दा आधा सानो हुन्छ । अरू बिरालो प्रजाति जस्तै यो बिरालो उसको शरीरमा रहेको विभिन्न ढाँचाले छुट्याउन सकिन्छ । यसको टाउकोमा गाडा रेखाहरू हुन्छन् जुन यसको निधार र गालाको भागसम्म पुगेको हुन्छ भने यसका कानहरू गोलाकार र साना हुन्छन् । यो बिरालोको औसत तौल करिब ०.९-१.८ किलोसम्म हुने गर्दछ । टाउकोदेखि पुच्छरसम्मको औसत लम्बाई ३५-५० सेन्टिमिटर हुन्छ ।

नेपालमा सन् २०१२ मा मात्रै अभिलेख भएको यो  बिरालोबारे प्रमाणहरू जुट्दै गए l  सन् २०१६ मा शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जमा पनि यसको तस्बिर खिचियो । बाघको अध्ययन गर्न राखिएका स्वचालित क्यामराले शुक्लाफाँटामै खियालो बिरालोका करिब २२ वटा तस्बिर खिचेको बाबुराम लामिछाने सहित ७ जनाद्वारा प्रकाशित वैज्ञानिक लेखमा उल्लेख छ l क्यामेरा ट्र्यापमा परेको यो सम्भवतः पहिलो तस्बिर हो l

सोही क्षेत्रमा २०१७ मा भुवन सिंह बिस्टले पनि यो बिरालोको बारेमा अध्ययन गर्नु भएको थियो l

यो बिरालो विश्वमा करिब १० हजार अनुमानित सङ्ख्यामा रहेको छ । नेपाल बाहेक भारत र श्रीलङ्कामा पनि पाइन्छl आइयूसियनको रातो सूचीमा यो बिरालोलाई सङ्कटको नजिक भनेर सूचीकृत गरिएको छ । नेपालमा यस बिरालोको तथ्याङ्क अभाव रहेको छ । 

खियालो बिरालो सुख्खा जङ्गल, घाँसे मैदान, खुल्ला जङ्गल, कृषि क्षेत्र, चट्टाने ढलान तथा छाडिएका घरहरूमा विचरण गर्दछ ।  प्राय रुखहरूमा  बस्न रुचाउने यो बिरालो सानै भए पनि धेरै आक्रामक र चनाखो स्वभावको हुन्छ ।  यसलाई बिरालोहरूको ‘हमिङ्गबर्ड’ भनेर पनि चिनिन्छ ।

मुसाहरू लगायत साना चरा तथा स्तनधारीहरू, कीरा-फट्याङ्ग्रा, छेपारो, भ्यागुता र चमेरा यो बिरालोको आहारा प्रजाति हुन् ।  प्राय रातिमा विचरण गर्ने र दिनमा घना जङ्गलमा आराम गर्ने स्वभावको यो बिरालो खाद्य चक्रको अभिन्न अङ्ग हो ।

जमिनमा सिकार गर्न रुचाउने भएता पनि रुख चढ्ने अनौठो खुबीले यसलाई सिकारी जीवहरूबाट सुरक्षित राख्दछ । मुसाहरू मारेर किसानलाई मद्दत गर्ने यो प्रजातिले घरपालुवा कुखुराहरू पनि सिकार गरेको अभिलेख भएको छ ।

मानवलाई क्षति नगर्ने यो बिरालोले आफ्नो अस्तित्व जोगाउन धेरै चुनौतीको सामना गर्नु परेको छ । बढ्दो मानवीय क्रियाकलापले यसको वासस्थान विखण्डित, रुपान्तिरित र हराउँदै गइरहेको छ । यस बाहेक सडक दुर्घटनामा मारिएर यसको संरक्षणमा थप चुनौती थपिएको छ । यो बिरालोलाई कतै-कतै चितुवाको बच्चा सोचेर मार्ने गरेको पनि पाइन्छ ।

वरिष्ठ वन्यजन्तु विज्ञ प्राध्यापक  करनबहादुर शाह भन्छन् ‘यो प्रजातिको अध्ययनमा जोड दिनु पर्ने र संरक्षणको लागि सामुहिक प्रयास आवश्यक रहेको बताउँदै हाम्रो प्रयास कम भएर नै यो प्रजाति २०१२ पछिमात्र भेटिएको हो’ l

नयाँ प्रजातिको यस बिरालोले अझै पनि संरक्षणकर्मीको ध्यान तान्न सकेको छैन l  यसै त आक्कलझुक्कल देखिने यो बिरालोको सङ्ख्या कति होला भनेर आँकलन समेत गर्न नसकिने अवस्था छ ।  सङ्ख्या, आनीबानी र यसको वासस्थानबारे यथेष्ट जानकारी नहुँदा यस बिरालोके संरक्षण कार्य  चुनौतीपूर्ण छ ।

यही अवस्था रही रह्यो भने अँध्यारोमा निस्कने यो बिरालोको भविष्य नै अँध्यारो नहोला भन्न सकिन्न l त्यसैले सबै सरोकारवालाहरू तात्नु पर्ने बेला भएको छ l

(रोजिना घिमिरे वातावरण विज्ञानमा  स्नातकोत्तर विद्यार्थी हुन् । उनी विशेष गरी वन्यजन्तु संरक्षणका विषयमा रुचि राख्छिन्)