घेराभीरदेखि करिब दुई घन्टाको पैदल दुरीमा मेरो घर छ । भुमिकास्थान नगरपालिका-३, धारापानी, अर्घाखाँची l सानो छँदा भारतीय सेनाबाट अवकाशप्राप्त हजुरबुवाहरू पेन्सन लिन गुल्मी जिल्लाको सदरमुकाम तम्घास जाँदा–आउँदाको यात्रा स्मरणमा ‘घेराभीर’ को नाम कयौं पटक कयौं प्रसंगमा सुनिन्थ्यो। कोजाग्रत पूर्णिमाको मेलामा अर्घा जानेक्रममा अर्घाको मैदानबाट उत्तरमा देखिने सुन्दर र शानसँग उभिएको विशाल कालो चट्टानी पहाडसँग आँखा एकटकले जुधिरहन्थे।
सिनोमा लुछाचुँडी गरिरहेका गिद्धहरू देखाउँदै हजुरबुवा भन्नुहुन्थ्यो यिनीहरू घेराभीरमा बस्छन् र त्यही बाट आएका हुन। घेरा लेकलाई घेराभीर पनि भनिन्छ । अहिले पनि स्थानीयहरू यसलाई गिद्ध बस्ने घर भनेर भन्न रुचाउँछन्। अर्घाखाँची जिल्लाको मालारानी गाँउपालिकामा अवस्थित यो क्षेत्र गुल्मी र प्युठानमा समेत परिचित छ। त्यो भीरलाई नजिकबाट नियाल्ने मेरो चाहना, सपनाजस्तै भएको थियो।
गिद्ध लखेट्दै हुर्किएको म, मेरो उमेर बढ्दै जाँदा गिद्धको संख्या भने घट्दै गएको रहेछ। यो तथ्यको ज्ञान विसं २०६३/६४ मा पाल्पाको तानसेन बतासे डाँडामा विज्ञान संकाय (जीव विज्ञान) मा अध्ययन गर्दै गर्दा मात्र थाहा पाएँ।
एक पटक बतासे डाँडामा करेन्ट लागेर ३ वटा गिद्ध मरेका र १ वटा घाइते भएको थियो। उद्धार गरेको उक्त घाइते गिद्ध पनि पछि मर्यो । यो घटनापछि मैले नेपालमा गिद्धको अवस्था के होला भनेर खोजी गर्न थालें । अहिलेजस्तो त्यति बेला गिद्धका खबरहरू धेरै आउँदैनथे । डाइक्लोफेनेकले गर्दा गिद्ध लोप हुने अवस्थामा पुगेको हुँदा नेपाल सरकारले त्यसको पशु उपचार प्रयोगमा रोक लगाएको तात्तातो समाचार देखें। झलक्क गाउँघरमा गिद्ध लखेटेको र घेराभीर सम्झें। मैले मेरो गन्तव्य भेटे जस्तो लाग्यो।
स्नातक तेस्रो वर्षको शोधकार्यको विषय गिद्ध र घेराभीर बनाउने सोच बनाएँ। अध्ययन प्रतिवेदनमा फोटोहरू पनि राख्नुपर्ने हुन्थ्यो। तर विडम्बना फिल्डमा लैजाने क्यामेराको जोहो गर्न नसकेकोले त्यो सोच पूरा हुन सकेन। त्यो अपूरो काम स्नातकोत्तर अध्ययनसँगै पूरा गर्ने आशा भने जीवितै थियो। त्यही आशालाई पछ्याउन थालें।
सौभाग्यवश, प्राणीशास्त्र केन्द्रीय विभागमा स्नातकोत्तर दोस्रो वर्षमा अध्ययन गर्दै गर्दा बैनी ज्वाइँले विदेशबाट एउटा डिजिटल क्यामेरा ल्याउनुभयो। त्यसपछि त के चाहियो र मनै फुरुंग। विसं २०६६ को दसैं बिदामा घर गएको बेला त्यही क्यामेरा बोकेर लागें घेराभीरतिर।
एक्लै मनमा डर बोकी अनकन्टार भीर चढ्दै थिएँ, परबाट एक जना दिदीले गीत गाउँदै घाँस काट्दै गरेको देखेपछि मनमा साहस पलायो । त्यो दिदीले गाएको गीत अहिले पनि याद छ, ‘खोली बगर, जहाँ पुगौंला त्यही आगो फुकौंला पिरै नगर’।
अलि माथि पुगेपछि गिद्धहरू देखिन थाले।भीर छिचोल्दै उडिरहेका गिद्ध र भीरका गुँडमा बसेका गिद्धको सकेजति फोटो लिएँ । यति धेरै फोटो सायदै मैले पहिला लिएँ होला। फोटो लिँदा पनि मन कम्ता खुसी थिएन मेरो।
फोटोहरू त लिएँ तर कुन प्रजातिका गिद्ध हुन् छुट्टयाउन सकिनँ। अहिले जस्तो इन्टरनेटको सहज पहुँच थिएन। त्यसैले सबै फोटो लिएर तिहारपछि काठमाडौं फर्किएँ।
फोटो लिएर नेपाल पन्छी संरक्षण संघमा गिद्ध संरक्षण कार्यक्रम अधिकृत आनन्द चौधरीलाई भेटें । फोटो हेरेर आनन्द दाइ साह्रै उत्साहित र खुसी हुनुभयो। मैले खिचेका फोटोमा हाँडफोर गिद्ध र हिमाली गिद्ध गुँडमा र सेतो गिद्ध उडिरहेका रहेछन्। आनन्द दाइले भन्नुभयो, ‘भाइ यही विषयमा अध्ययन गर।‘ खुसीसँगै गिद्ध सम्बन्धी प्रकाशनहरू बोकेर पन्छी संरक्षण संघबाट फर्किए।
स्नातकोत्तर शोध अध्ययनको लागि घेराभीर क्षेत्रमा प्रजनन गर्ने गिद्धलाई नै रोजे जसको लागि नेपाल पन्छी संरक्षण संघले जटायु छात्रवृत्ति पनि प्रदान गर्यो । त्यसपछि घेराभीर आउ–जाउ नियमित हुन थाल्यो, वर्षको कम्तीमा ३ पटक म त्यहाँ पुगेकै हुन्थें।
गिद्धको घट्ने क्रम रोकिएर पुन बढ्ने दिशामा अघि बढिरहेको अवस्थाको साक्षी बन्न पाउँदा हर्षित छु ।
सहपाठी मित्र हेमन्त ढकाल र म कयौं दिन र रातहरू घेराभीरकै आँगनमा बितायौ। घेराभीर हाँडफोर गिद्ध, हिमाली गिद्ध र सेतो गिद्धको मात्र होइन अन्य भीरमा गुँड बनाउने सिकारी चरा र दुर्लभ चिरको पनि उपयुक्त वासस्थान हो। यसको अध्ययनसँगै जिल्लामा दुर्लभ डंगर र सुन गिद्धका गुँड भेट्टाउने र तिनको अध्ययन तथा संरक्षणका कार्यहरू सञ्चालन गर्ने काम पनि भएका छन् । घेराभीर र यस आसपासको क्षेत्र अर्घा महत्वपूर्ण चरा तथा जैविक विविधता क्षेत्र बनेको छ जहाँ २ सय ३९ प्रजातिका चरा पाइन्छन्।
यसरी करिब डेढ दशकअघि घेराभीरबाट सुरुआत भएको गिद्धबारेको मेरो अध्ययन, अनुसन्धान र संरक्षणमा क्रियाशीलता अहिले पनि जारी नै छ। यसैबीच मैले नेपाल पन्छी संरक्षण संघको गिद्ध संरक्षण कार्यक्रममा करिब एक दशकसम्म आबद्ध रहें।
गिद्धको अध्ययन र संरक्षण अभियानकै सिलसिलामा म नेपालका ६८ जिल्लामा पुगेको छु भने ९ वटा देशको भ्रमण गरेको छु। हालसम्म ६० भन्दा बढी गिद्धमा स्याटेलाइट ट्याग लगाउने र त्यसको अध्ययन गर्ने कार्यमा संलग्न हुनुका साथै करिब ४१ वटा वैज्ञानिक लेखहरू र सय भन्दा बढी नेपाली छापाहरूमा लेखहरू प्रकाशित गरिसकेको छु।
गिद्धको तीव्रदरमा विनाश भइरहेको अत्यन्तै दर्दनाक अवस्थामा गिद्ध संरक्षणमा होमिएको म अहिले आएर गिद्धको घट्ने क्रम रोकिएर पुन बढ्ने दिशामा अघि बढिरहेको अवस्थाको साक्षी बन्न पाउँदा हर्षित छु। यसको श्रेय घेराभीरलाई पनि जान्छ।
हालैमात्र मैले नेपाल पन्छी संरक्षण संघबाट अवकाश लिएपछि धेरै जनाले सोध्नुहुन्छ, ‘के छ अब युरोप/अमेरिका जाने त्यतै विद्यावारिधि गर्ने योजना होला’।म फिस्स हाँस्छु मात्र, घेराभीर तिर जाने हो भनेर भन्दैनन् कसैले पनि। संयोग, यो लेख लेख्दै गर्दा म अहिले घेराभीरकै आँगनमा छु। महामारीले लखेट्दा आखिर जाने ठाउँ यही रहेछ। हामी प्रकृति तथा वन्यजन्तु अध्ययन र संरक्षणमा पेसेवर हुनेहरूको लागि अवसर कम र चुनौती बढी छन्। तर यसबाट आफूलाई मिल्ने आत्मसन्तुष्टि र योगदान अथाह छ। रुचि, मिहिनेत, समर्पण र नियमिततासँगै सफलता अवश्य नै आउँछ। आफ्नै गाउँ, ठाउँ र देशमा भएका जैविक विविधताका विभिन्न पक्षको उजागर गरौं। घेराभीर जस्ता थुप्रै उपेक्षित पाखाहरु तपाईं हाम्रो खोजको पर्खाइमा छन्।
(कृष्ण भुसाल गिद्धको अनुसन्धान, संरक्षण र लेखनमा रुची राख्नु हुन्छ)
प्रतिनिधि सभा निर्वाचन २०८२ मा करिब दुई तिहाई मत पाएर सरकार बनाउन तयारी गरिरहेको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को… 
पोखरा : प्रकृति, वन्यजन्तु र वनस्पति संरक्षण अधिकारमा आधारित हुनुपर्ने यस क्षेत्रका अधिकारीहरुले जोड दिएका छन् । अधिकारमा आधारित संरक्षण…