५० वर्षपछि अन्नपूर्ण क्षेत्रमा देखिन थालेका जङ्गली बँदेलहरूको अर्थ के हुन्छ ?

पृष्ठभूमि

‘त्यतिखेर निकै सिकार गरिन्थ्यो l कुकुरको सहायताले गाउँले सिकार खेल्न निस्कन्थे l बिसं २०२५ साल तिरको कुरा हो l कास्कीको तत्कालीन पार्चे गाविसमा हामीले एउटा अजङको भाले बँदेल मारेका थियौँ l त्यो एउटा वीर (जङ्गली बँदेलको ठूलो भाले) मरे पछि हामीले कहिले पनि बँदेल देखेनौँ l सायद त्यो नै अन्तिम थियो होला’ यो अनुभव कास्की जिल्लाका तत्कालीन पार्चे गाविसका झलक बहादुर गुरुङले केही वर्षअघि अनुभव बाँडेका थिए l

सोही क्षेत्रका सोही समयका नामुद सिकारी तथा स्थानीय वन्यजन्तु विज्ञ मेजा गुरुङले पनि बँदेल लोप भएको बताएका थिए l हुन् पनि हो सिस्नु टिप्न जाँदा, घाँस दाउरा गर्न जाँदा, काठ काट्न जाँदा, निगालो काट्न जाँदा, जडीबुटी सङ्कलन गर्न जाँदा ५ दशकदेखि कसैले पनि बँदेल देखेका थिएनन् l लामो समय देखि सो क्षेत्रमा अध्ययन गरिरहेका वन्यजन्तु अनुसन्धानकर्मी यादव घिमिरेले पनि ४ वर्ष अघिसम्म सो क्षेत्रमा कहिले पनि बँदेल देखेनन् l क्यामेरा ट्र्याप राख्दा थुप्रै वन्यजन्तु परे पनि बँदेल भने कहिले पनि परेको थिएन l वनतिर घुम्नेहरूले पनि बँदेलले उधिनेको (खोस्रेको) समेत देखेनन् l

विद्यालयस्तरीय हाजिरी जवाफ प्रतियोगितामा सिक्लेस, भुजुंग, घान्द्रुक क्षेत्रमा ‘अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्रबाट लोप भएको एउटा स्तनधारीको नाम के हो ?’ भनेर सोधिने यो प्रश्न सामान्य थियो l त्यतिखेर ‘जङ्गली बँदेल’ भन्नेले मिलाउने गर्थे l तर ५ वर्ष अघिदेखि सिक्लेस, ताङतिङका  वनहरूमा मानिसले बँदेल देख्न थालेको भनेर गाइँगुइँ चल्न थाल्यो l अनुसन्धानकर्मी घिमिरेले ५ वर्षअघि  बँदेलले उधिनेको (खोस्रेको) देखेका थिए l तर अझै बँदेल भने भेटिएको थिएन l दसकौँ देखि नदेखिएको बँदेलले नै उधिनेको भन्नेमा शत प्रतिशत विश्वस्त हुन् सक्ने अवस्था पनि थिएन l

मादी गाउँपालिकाका गुरुङहरूले यसलाई त्औ भनेर बुझ्छन् l कास्कीको सिक्लेस गाउँमाथि अझै पनि त्ओ ङयोह (वन बँदेल पोखरी) भन्ने स्थानहरू छन् l यसबाट पनि विगतमा बँदेल पाइने गरेको प्रमाणित हुन्छ l सिक्लेस निवासी  स्थानीय समाजसेवी एवं कलाकार इच्छे बहादुर गुरुङले पनि आफ्नो (बाजे) हजुरबुवाले बँदेल मारेको सुनाएको बताए l उनी भन्छन् ‘विगत ५०-६० वर्ष देखि नै यो जङ्गली बँदेल देखेको बारे सुनेको छैन l तर ५ वर्षअघि मौजु क्षेत्रमा यसले उधिनेको देखिएको गाउँलेले बताएका छन् l’

मैले उनलाई ‘जङ्गली बँदेल त क्यामेरामा पर्‍यो नि’ भने l उनको प्रतिक्रिया थियो ‘हो र, यत्रो वर्षसम्म कता लुकेको होला है देखिँदै नदेखिने’ l

वरिष्ठ वन्यजन्तु विज्ञ प्राध्यापक करनबहादुर शाह बँदेलहरू कुनै स्थान विशेषबाट हराउनु र फेरि आउनु नेपालमा विभिन्न भागमा भइरहेको बताए l उनले भने ‘डडेलधुराको, मेरै गाउँमा पनि ३०-४० वर्षसम्म जङ्गली बँदेल हराएको थियो तर अहिले प्रशस्त छन्’l

कसरी भेटिएको निर्क्योल गरियो ?

सो क्षेत्रमा २ दशकदेखि अनुसन्धान गर्दै आएको ‘प्रकृतिका साथीहरू’ नामक संस्थाले तीनपटक सम्म स्वचालित क्यामेराहरूको प्रयोग गर्‍यो l यो क्यामेरा बँदेल भन्दा पनि वन कुकुर र ध्वाँसे चितुवाको लागि भनेर प्रयोग गरिएको थियो l सोही अवधिमा अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र आयोजना, इलाका संरक्षण कार्यालयले पनि बिस्तृत रूपमा क्यामेरा ट्रयापिङ गर्‍यो l

भर्खर ‘प्रकृतिका साथीहरू’ संस्थाबाट यादव घिमिरे, विकास घिमिरे, सुमन सापकोटासहितको समूहले राखेको स्वचालित क्यामेरामा यसपालि भने जङ्गली बँदेल पर्‍यो l समुन्द्र सतहदेखि २ हजार ८ सय ५० उचाइमा परेको सो बँदेल लामो समयको अन्तरालमा परेको स्तनधारी थियो l कास्की जिल्लाको सिक्लेस र ताङतिङको वन क्षेत्रमा सो जङ्गली बँदेल अभिलेख भएको हो l

विकास घिमिरे र सुमन सापकोटाले भने ‘आफैले राखेको क्यामेरामा, पहिलोपटक बँदेल पर्दा निकै खुसी लागेको छ’ l उनीहरू चिन्तित पनि छन् एकपटक लगभग स्थानिय रुपमा लोप भएको सो वन्यजन्तु फेरि पनि लोप हुन् सक्छ कि भनेर l

अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र आयोजना, इलाका संरक्षण कार्यालय सिक्लेसका प्रमुख उत्सव न्यौपानेले भने ’ओहो यो त निकै खुसी लाग्ने समाचार बन्यो, अब यसलाई फेरि लोप हुन् नदिन आयोजना र स्थानीय समुदायको पहल हुनेछ’ l राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग र राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषको अनुमतिमा सञ्चालित सो क्यामेरा ट्रयापिङमा सुबेदीसमेत अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र आयोजनाको तर्फबाट संलग्न थिए l

ऋषि बराल, अशोक सुवेदी र शैलेन्द्र यादवद्वारा सन् २०१९ मा लिखित ‘अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्रका स्तनधारी वन्यजन्तुहरू’ पुस्तकमा सो प्रजाति अन्नपूर्ण क्षेत्रमा पाइने भनेर उल्लेख गरे पनि ठोस प्रमाण भने थिएन l

अनुसन्धानकर्मी तथा अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र आयोजना ,इलाका संरक्षण कार्यालय जोमसोमका संरक्षण अधिकृत ऋषि बराललाई किन पुस्तकमा उल्लेख गर्नु भएको भनेर सोधेको थिएँ l  उनले भने ‘किताब लेख्ने बेलामा जङ्गली बँदेलको उपस्थिति छ भनेर पुरानो प्रतिवेदनलाई आधार मानिएको हो, देखेको वा भेटेको होइन’ l उनले थपे ’सम्भवतः अहिलेको अभिलेख नै अन्नपूर्ण क्षेत्रको लागि पहिलो आधिकारिक प्रमाण हो’ l

अन्नपूर्ण क्षेत्रमा बँदेल पुनरागमनको अर्थ के हुन्छ?

प्राध्यापक करन शाह भन्नु हुन्छ ‘यसो हुनुको पछाडि २-४ वटा कारणहरू छन् l यिनीहरू अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्रकै  कुनै भागमा सानो सङ्ख्यामा भएको हुन् सक्छ, जुन लामो समयसम्म देखिएनन् l वर्षमा २ पटक सम्म ब्याउने यिनीहरूले सुरक्षित महसुस गरेर अहिले यिनको सङ्ख्या बढेर देखिएको हुन् सक्छ l अर्को कारण भनेको यो क्षेत्रमा सिकार निक्कै घट्यो र समुदायले संरक्षण राम्रोसँग गर्‍यो, सोही कारणले नजिकका  सामुदायिक वन र अन्य क्षेत्रबाट यो क्षेत्रमा आउन थाले l’ उनले थपे ‘गुल्मीको मदाने क्षेत्र, ढोरपाटन सिकार आरक्ष, तनहुँ र लमजुङका सामुदायिक वनहरूबाट आएको पनि हुन् सक्छ’ l

शाहले अन्तिममा भने ‘वासस्थान राम्रो भएर, संरक्षण राम्रोसँग भएर देखिएको हो भन्ने कुरामा दुई मत छैनl’

वन्यजन्तु अनुसन्धानकर्मी बराल पनि प्राध्यापकको तर्कसङ्ग सहमत छन् l उनी भन्छन् ‘यिनको उपस्थितिले अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्रमा समग्र वन्यजन्तुको संरक्षण सही दिशामा गइरहेको अनुमान लगाउन सकिन्छ l लामो समयदेखि स्थानीय क्षेत्रमा लोप भएको बँदेल र वन कुकुर दुवै फर्केका छन् l’ उनले थपे ‘मुख्य गरी विगतको सामूहिक सिकारका कारणले लोप भएका बँदेलहरू फर्कनु पछाडिका कारणबारे मिहिन तरिकाले अनुसन्धान आवश्यक छ l’

अनुसन्धानकर्मी घिमिरे भन्छन् ‘वन कुकुरको मुख्य आहारामा बँदेल पनि पर्छ l यो हुनु भनेको कुकुरको दीर्घकालीन रूपमा खाना सुनिश्चित हुन्छl यो दुईमध्ये कुनै एकको संख्यामात्र तलमाथि पर्‍यो भने स्थानीय समुदायमा द्वन्द्व निम्तन्छ l हालका  केही वर्षदेखि यो क्षेत्रलाई वन कुकुरले लिन खोज्नु र भर्खर बँदेल पनि  देखिनुले, मांसाहारी जीवहरूकोलागि प्रशस्त खाना उपलब्ध छ भन्ने प्रस्ट देखिन्छ l किनभने यो क्षेत्रमा पहिला देखि नै रतुवा, घोरल, थार, बाँदर, लङ्गुरको पनि राम्रै उपस्थिति थियो l बँदेलको माध्यमबाट आहारा थप हुँदा, वनका परभक्षी  जीवहरू गाउँतिर आउने सम्भावना न्यून हुन्छ’l

घिमिरेको तर्कलाई लामटाङ्ग क्षेत्रमा बढ्दै गएको बँदेलको सङ्ख्या र समस्याले पनि साथ दिन्छ l लामटाङ्ग राष्ट्रिय निकुञ्जमा हालका दिनमा जङ्गली बँदेल बढेको र निक्कै दु:ख दिने गरेको स्थानीयहरू बताउँछन् l स्थानीय भन्छन् ‘पहिला विभिन्न समयमा र तरिकाले वन कुकुर मारिएको हुनाले अहिले बँदेल बढेर समस्या दिन थालेको हो l’

इच्छे बहादुर गुरुङ भन्छन् ‘मैले सुनेअनुसार मादी गाउँपालिकामा धनु काँडा, भाला, बन्दुक आदिको प्रयोग गरेर मारिन्थ्यो l सिकार सामूहिक हुन्थ्यो l बजारतिर पाउने बङ्गुर/बँदेल गाउँमा ल्याउन प्रतिबन्ध थियो l तर वनको बँदेल रुचाइने मासुमा पर्थ्यो l अधिक सिकारले गर्दा यो हराएको नै हो l पछि अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र आयोजना सुरु भएपछि सिकार निकै घट्यो l सायद बँदेलले यो ठाउँलाई सुरक्षित ठान्यो होला’ l

बँदेल कस्तो स्तनधारी हो ?

संसारका धेरै मुलुकमा पाइने यो प्रजातिलाई नेपालीहरूले यसको स्वभावको कारणले डोजर पनि भन्ने गर्छन् l यसले मानिसको खेतबारीमा लगाइएका अन्नबालीलाई नोक्सान पार्ने भएकोले, स्थानीय समुदायको यो प्रजातिसँग निकै द्वन्द्व हुने गरेको छ l नेपालमा अवैध रूपमा पालिने र बजारमा सहजै मासु उपलब्ध हुने वन्यजन्तु पनि हो यो l  संसारभर यसका १६ वटा उप-प्रजातिहरू अभिलेख छन् l  यिनीहरू समुन्द्र सतह देखि ४ हजार मिटरसम्मको उचाइमा अभिलेख गरिएका छन् l

यिनीहरूले रुख तथा बिरुवाका जराहरू, फलहरू, बोक्रा आदि खाने गर्छन् l यिनले चराहरूका फुल, छेपारा, माछा, मुसा, सर्प आदि पनि खाने गर्छन् l यिनीहरू सिनो पनि त्यत्तिकै मन पराउँछन् l समग्रमा यिनीहरू सर्वहारा हुन् l

४ देखि ६ महिनामा वयस्क हुन्छन् l यिनीहरूले औसतमा ४-६ बच्चाहरू पाउने भए पनि बढीमा १०-१२ वटासम्म पनि देखिन्छन् l यिनीहरू २७ वर्षसम्म बाचेको उल्लेख छ l यिनीहरूको तौल ८० देखि १ सय ७५ केजी सम्म भेटिएको छ l यिनीहरू अहिले घरमा पालिएका बँदेलका जङ्गली पुर्खाहरू हुन् l

अन्तमा,

स्थानीय समुदायको पहलमा वन्यजन्तु संरक्षण सुरु गरिएको अन्नपूर्ण क्षेत्रको व्यवस्थापनका विषयमा विभिन्न तहका सरकारका बिच जुहारी चले पनि राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषले गरेको व्यवस्थापन सही थियो भनेर यस्ता उदाहरणले प्रस्ट्याएको छ l तर बँदेल र वन कुकुरजस्ता जीवहरूको पुनरागमनले संरक्षणकर्मीहरू खुसी भए पनि यो खुसी कति समयसम्म कायम हुन्छ भनेर भन्नको लागि स्थानीय समुदाय र अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र आयोजनाको संयुक्त संरक्षण प्रयास अनिवार्य हुन्छ l

हालका दिनमा जथाभावी निर्माण गरिएका बाटाहरू, जलविद्युत आयोजना तथा विकास निर्माण कार्यहरूले स्थानीय वन र वन्यजन्तुको वासस्थानलाई चुनौती थपिएकोमा संरक्षणकर्मीहरू चिन्तित छन् l

कति प्रजातिहरू त हामीले थाहा नपाई नै हराएका होलान् l बँदेलहरु किन हराए ? फेरि किन आए ? यिनले स्थानीय समुदायमा पार्न सक्ने दूरगामी असर आदिको बारेमा बृस्तित अध्ययनको खाँचो भने टड्कारो भई सकेको छl